THÂN PHẬN, TÌNH NGƯỜI TRONG TỪNG MẢNH “KÝ ỨC VỤN”

Văn đàn thời gian qua dường như xáo động bởi cuốn tạp văn chọn lọc của nhà văn Nguyễn Quang Lập có nhan đề “Ký ức vụn” do Nhà xuất bản Hội Nhà văn phối hợp với Trung tâm Văn hoá ngôn ngữ Đông Tây xuất bản. Sau hai mươi năm, kể từ cuốn “Những mảnh đời đen trắng”, Nguyễn Quang Lập mới lại ra sách, điều đó khiến bạn bè văn chương, bạn đọc mừng cho anh. Thực ra, “Ký ức vụn” đã được bạn đọc đón nhận từ khi những bài viết trong tập được tác giả công bố trên blog của mình. Chính những bài viết đó khiến blog “Quê choa” của Nguyễn Quang Lập được nhiều người chú ý, hàng vạn người truy cập mạng để đọc tác phẩm của anh. Vì những điều đó, có người đã nói “Ký ức vụn” là tác phẩm văn học mạng đúng nghĩa.

Khi sách phát hành, “Ký ức vụn” được giới thiệu tại Nhà sách Đông-Tây (Nhà 11A-Trần Quý Kiên, Hà Nội) trong tình cảm nồng ấm của bạn bè và bạn đọc. Rồi Công ty sách Phương Nam tổ chức riêng buổi ký tên lưu niệm vào sách cho bạn đọc tại Nhà sách Phương Nam Book (20-Lý Thái Tổ, Hà Nội). “Ký ức vụn” được bạn đọc đón nhận với tình cảm thân thiết như người thân trở về nhà. Và, người thân ấy rất đời thường, có chút nghiêm túc, bông lơn, “người ấy” hay nói phương ngôn với giọng rất Quảng Bình, ngay cả khi nói tục hơi thái quá. Nhưng nổi bật trong “Ký ức vụn” là những thân phận, tình người dù họ ở tầng lớp thượng lưu, giới văn nghệ sĩ hay chỉ là những người làng xóm, sống xung quanh mình những ngày thơ ấu hoặc người đã gặp trên đoạn đường đời mưu sinh.

Tôi đã thật cảm động khi đọc chuyện “Ký ức năm hào”, một kỷ niệm không thể phai mờ trong ký ức Nguyễn Quang Lập. Nhân vật trong chuyện là cô bé 11 tuổi, bị bom Mỹ sát hại khi cầm năm hào đi chợ. Chuyện “Con chó Giôn” giống cái truyện “Lão Hạc” của Nam Cao, nhưng đọc thấy hiện lên một thời lam lũ, nghèo khó khắc sâu ngay cả trong giấc mơ trẻ thơ. Nguyễn Quang Lập kể chuyện tự nhiên, tưng tửng, đọc rồi tự cười một mình, nhưng mà sâu, mà cay, mà thương cho những nhân vật, bởi đó là những con người có thật như đang sống quanh mình. Những thằng Á, thằng Thanh, thằng Tụy, rồi “thằng sứt môi”, “thằng hai đầu gối”, “con ăn ruồi”; từ những anh cu Cá, cu Luật, cu Đo, cu Hoi, cu Hó, đến những bà Thiêm, cô Thi, chị Du, anh Thu... trong họ có những đức tính tốt, xấu, có những mâu thuẫn trái ngược nhau. Người hám danh, hám lợi; người lành hiền, thật thà; người quỷ quyệt, xảo trá... Nhưng những con người đó làm nên một đời sống xã hội đa dạng, đa chiều; toát lên vẻ đẹp hồn quê và cũng làm sống lại một thời ký ức chiến tranh trên vùng đất lửa Quảng Bình. Trên vùng đất ấy đã có những mảnh đời, những phận người khác nhau, họ rất bình thường. Có người để lại tấm tình sâu sắc, có người “đi như hạt bụi giữa không trung”. Làm sao không tình, khi anh Á bị chị Du từ chối tình yêu, quyết không lấy làm chồng khi còn ở làng, đến khi đi bộ đội hy sinh, chị lại để tang anh: “Chị cuốn cái tang trắng trên đầu, đi từ đầu làng đến cuối xóm, mặc kệ ai muốn nói gì thì nói”. Cái tình của Hoàn trong chuyện “Thằng sứt môi” đọc chảy nước mắt. Nguyễn Quang Lập khéo gợi cái tình cả trong những con người khùng khùng, điên điên; gạn trong họ chất NGƯỜI để mà sống, mà chiêm nghiệm, để “lòng ta trong sáng hơn”.

“Ký ức vụn” dành hơn nửa số trang viết về giới văn nghệ sĩ, đó là những nhà văn, nhà thơ, biên kịch, đạo diễn, diễn viên, nhạc sĩ... Không hẳn đó là những hồi ký, mảnh hồi ức, nhưng qua các chuyện của Nguyễn Quang Lập kể, ta hình dung ra đời sống sinh hoạt của họ, nhất là các bạn văn ở Huế, nơi một thời anh từng công tác ở Hội địa phương. Viết về họ, Nguyễn Quang Lập không đánh giá, không khái quát sự nghiệp văn chương, không đi sâu vào tác phẩm, anh chỉ nói về cái tình, vẽ chân dung qua một vài tính cách của họ. Những chuyện như thế, bạn đọc hiểu thêm một phần đời sống của người làm văn học-nghệ thuật, cho dù là họ đã thành danh, tác phẩm của học đã đi vào tâm trí người đọc. Người đọc sẽ nhớ dai cái vỗ vai của Nguyễn Khải, lời khen thường trực của Hữu Thỉnh, tài nói chuyện của Trần Đăng Khoa, sức hấp dẫn trong lối đọc thơ và chuyện nợ rượu của Phùng Quán, sự cẩn thận, trau truốt câu từ của Hoàng Phủ Ngọc Tường; hay về sự say của Nguyễn Trọng Tạo, cái lơ ngơ duyên dáng của Tuyết Nga, con người điên điên khùng khùng của Bùi Giáng… Mỗi người một tính cách, một “tật” riêng, điều đó gợi sự tò mò của bạn đọc. Nhưng trùm lên các trang viết ấy là cái tình, tính nhân bản vì sự nổi tiếng, những thành công của nghiệp văn, của tác phẩm đều bắt nguồn và xây dựng trên những cái đời thường, mà đôi khi người ta không biết dễ bỏ qua.

Nguyễn Quang Lập là người có tài trong cách kể chuyện, sử dụng khẩu ngôn linh hoạt và dân dã. Điều đó giúp anh được bạn đọc thích, nhất là những người mà hiện nay hay nói là “buôn dưa lê”. Anh cũng khéo kết hợp sử dụng lối kể chuyện dân gian trong tiếu lâm, sự hóm hỉnh trào lộng và tính thông tấn trong các bài viết. “Ký ức vụn” có năm phần, nhưng tôi thích những bài viết về những con người lam lũ ở quê, họ có những cá tính, cả sự không trọn vẹn về thân thể. Tôi thấy có mình ở “Thương nhớ mười ba”, đồng cảm ở sự day dứt khi “hồn quê” xa vắng. Tập sách này, Nguyễn Quang Lập lạm dụng nhiều những câu văn mà người ta cho là tục, đôi khi quá liều, dẫn đến sự tự nhiên chủ nghĩa. Đúng như tên tập sách, nhưng những mảnh ký ức của Nguyễn Quang Lập tưởng là vụn vặt nhưng chúng nói lên rất nhiều khía cạnh của xã hội, của văn chương và điều đó đáng để bạn đọc suy ngẫm./.

5-2009