HÀ CỪ VỚI “THĂM THẲM CÕI NGƯỜI”
Nhà thơ Hà Cừ đã đi qua một chu kỳ hoa giáp đời người, nên đủ để anh chiêm nghiệm, nhìn lại đường thơ của mình. Điều đó là dễ hiểu khi anh đặt tên tập thơ riêng thứ ba của mình là “Thăm thẳm cõi người” (Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành 2008). Tập hợp 32 bài thơ sáng tác chủ yếu trong ba năm trở lại đây, được chia làm hai phần: “Cõi người” và “Thăm thẳm”, cùng với những tự bạch về thơ, thấy anh rất trách nhiệm, nghiêm túc với công việc làm thơ, bền bỉ một đời với thơ. Hà Cừ cũng “vịn vào thơ” để nói nên những suy tư, tình yêu cuộc sống và nghĩ suy về nhân tình thế thái.
Ở khoảng chiều cuộc đời, vào tuổi “tri thiên mệnh” Hà Cừ thấy “rợn” bóng thời gian, nên anh tâm sự:
Rợn mình đã ngoại mấy mươi
Chiều thu nắng quái, nét cười chân chim
Ngửa tay con sóng nổi chìm
Hư vô năm tháng còn in cõi người
(Sóng giữa lòng tay).
Tôi giật mình vì liên tưởng tới nhà thơ Tô Hà, người đã gói cả niềm yêu thơ, một đời thơ vào tập thơ chọn cùng mang tên “Sóng giữa lòng tay”. Một đời nổi chìm với những lo toan, vui buồn, với miệt mài sáng tạo. Đã thành quy luật, ai rồi cũng hư vô, trở về cát bụi. Vậy những năm tháng được sống phải sống thế nào, để lại gì in vào “cõi người” trước khi hư vô. Khi nhìn lại những tấm danh thiếp, chứng nhân của những mối quan hệ, những cuộc quen biết và gặp nhau trên đường đời, anh đã ray rứt:
Ta ngồi đếm danh thiếp
Như đếm những vui buồn
Lòng bâng khuâng tự hỏi
“Thiếp nào danh không còn”?
(Danh thiếp)
Nhà thơ Hà Cừ nhận thấy giữa dòng đời bon chen có bao điều thật giả lẫn lộn, lộn sòng giữa cái xấu và cái tốt. Có những giá trị giả lại được tôn vinh, đề cao; có người trước danh lợi từ đang thù thành bạn thân, từ mang ân thành kẻ phản phúc. Hà Cừ khi luận bàn về nhân tình, thế thái thường là nêu vấn đề, anh không đi đến cùng mà dành phần nghĩ suy cho bạn đọc. Có khi anh trực diện bàn luận trong các bài “Danh-Lợi”, “Danh thiếp”, “Mê lộ”, “Ai biết”. Có khi anh mượn các loài hoa, cả hoa hồng, hoa giấy, hoa giả… Như:
“Trọn một kiếp hoa giả
Cũng rực rỡ sắc màu
Cũng cắm trong bình sứ
Thật-giả khác chi nhau”
(Hoa giả)
“Cứ gọi là hoa giấy
Nhưng phải là giấy đâu?
Cả một đời dâng hiến
Gọi tên là thấy đau!”
(Trước giàn hoa giấy).
Cũng như nhiều nhà thơ đã làm, Hà Cừ lấy cảm hứng lịch sử để bàn luận về nhân tình thế thái, xã hội hiện tại, về “cõi người” đang sống. Anh luận về “vọng phu” để nói về tình yêu thời hiện đại; lấy chuyện Gióng lập công lớn, mải đánh giặc mà chưa kịp lo cho mẹ già; là Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn, nhà giáo Chu Văn An, hay Nguyễn Du… mỗi người một khía cạnh để anh bàn thế sự, lòng người. Là nhà lãnh đạo, quản lý cơ quan báo chí, lại là nhà thơ nên đến đâu anh cũng có thơ để ghi những cảm xúc, nói những nghĩ suy của mình, từ chuyện ăn xin ở xứ người, đến tấm tình ở Sa Pa, Tam Đảo. Đặc biệt, khi đến Trung Quốc thăm nhà thờ họ Khổng, anh đã chỉ ra cái hạn chế ở tư tưởng “trọng nam, khinh nữ”:
“Khổng Tử mấy nghìn năm vẫn sống giữa cõi người/Có ai biết trên bàn thờ họ Khổng/Mẹ đẻ không thờ-Khổng Tử chỉ thờ cha?” (Gặp ở Khổng miếu).
Đọc Hà Cừ qua các tập thơ “Gió chân mây”, “Dòng sông năm tháng” và ở những tập thơ in chung, tôi yêu thích anh ở sự chân thật, dung dị, đằm thắm, nhẹ nhàng và rất tinh tế: “Chợ quê con tép cũng gầy/Con cua, con cá dính đầy bùn tươi” (Chợ quê); hay: “Trời chiều lắc rắc hạt mưa/Bờ tre quyện khói đường thưa bóng người/Bếp nhà ngọn lửa hồng tươi/Mẹ ngồi rang cốm tháng mười cho con” (Ngày xưa hương cốm). Ở “Thăm thẳm cõi người”, anh vẫn còn nhiều bài thơ như thế, tuy có những trải nghiệm, suy xét nhiều hơn. Dễ hiểu vì chính anh cũng nhận thấy: “Năm tháng qua nhanh/Ta không thể nào ngờ/Cả anh và em bây giờ đã khác” (Tháng năm này không lặp lại đâu em). Và, “Bờ sông sóng vẫn dạt dào/Cỏ xanh dẫn lối lạc vào bến xưa/Giật mình tiếng võng nhẹ đưa/Tiếng bà ru cháu giữa trưa nắng vàng…” (Thăm bến sông xưa).
Trải nghiệm một đời mới thấy lòng người “thăm thẳm”. Người bước về xế chiều thường hay nhớ về quá khứ, với những vui buồn, được mất. Hà Cừ cũng vậy. Anh nhớ về dòng sông, bến sông, triền đê, đồng cải quê nhà, nhớ những kỷ niệm thời tuổi trẻ, những miền đất đã đi qua. Anh thổn thức: “Năm trước cùng nhau đi chợ hoa/Năm nay đào đã thắm bên nhà/Thăm thẳm một trời, thăm thẳm gió/Giữa cõi xuân người, ta lạc ta!” (Lạc). Hay: “Sóng vỗ bờ xa, mây trắng bay/Con đường nhuộm tím sắc hoa may/Dấu chân ngày ấy còn lưu giữ?/Triền đê thao thức cỏ dâng đầy!” (Dấu chân trong cỏ). Hà Cừ ngậm ngùi với thời gian: “Lặng nghe/Trời đất hao gầy/Hoàng hôn/Vàng/Đã rụng đầy/Bến sông/Bờ xa/Cải đã trổ ngồng/Cô đơn/Con sóng vỗ lòng/Người dưng!...” (Sóng). Thơ Hà Cừ trữ tình, tràn đầy niềm cảm thông với những phận người, vì thế dễ lắng đọng trong lòng người đọc: “Chiều hôm/Em bước xuống đò/Gió xô từng đợt/Xé vò bờ lau/Luênh loang/Giọt nắng đổi màu/Có người ngược gió/Gánh sầu/Mòn vai!” (Gió bờ lau).
Trong “Thăm thẳm cõi người”, Hà Cừ có nhiều tâm sự về nghề, về đời thơ, những nỗi truân chuyên của người “phu chữ”. Anh viết về nhà văn Phù Thăng để nói về nghiệp văn: “Tôi nhìn ra cánh đồng/Cánh đồng thăm thẳm xanh/Nhìn lên bầu trời/Bầu trời thăm thẳm cao (Trong một chiều yên lặng). Anh theo đuổi văn chương, nhưng chưa đạt mong muốn, những thành công cho riêng mình trên con đường sáng tạo, nhất là trong thơ: “Tôi lơ ngơ/Lạc trong vườn ổi/Ngập tràn hương thơm/Không tìm ra/ Quả chín riêng mình/Mùa thu đi qua/Quả chín không còn/Giờ trở lại/Vườn xào xạc lá/ Cây hóa bơ vơ.” (Hương ổi vườn xưa).
So với các tập thơ trước của Hà Cừ, “Thăm thẳm cõi người” chưa thật sự hay hơn, nhiều bài còn khô cứng do anh “tự loại bớt hoa lá tươi xanh” để “ bài thơ gọn lại, câu thơ chắc hơn”. Hà Cừ hay hơn ở những bài thơ trữ tình, dung dị, nhẹ nhàng, có chất dân gian truyền thống, vì thế bạn đọc dễ nhớ và dễ thuộc. Anh đã cố gắng làm mới mình, ngay cả cách ngắt câu của thể thơ lục bát. Trong 32 bài thơ, có đến 28 bài anh sử dụng dấu chấm than (!) và gần bằng đó dấu hỏi chấm(?), ngay cả ở những câu lục bát. Dùng nhiều, nhưng không phải chỗ nào chúng cũng đắc địa, thậm chí còn cản trở cho sự cảm nhận thơ anh của bạn đọc. Bằng sự chiêm nghiệm, vốn sống phong phú, bạn đọc hy vọng ở Hà Cừ trong những tác phẩm mới thâm trầm, sâu lắng và cũng thơ hơn, trữ tình hơn, tránh những triết luận khô cứng mà nhiều người đang cho rằng cách tân, “trí tuệ hóa” thơ.
Nguyễn Đình Xuân
